Του Αντόνιο Γκαρθία Μαδρίδ
Εισαγωγή
Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια εκτενής περίληψη της ερευνητικής εργασίας του Καθηγητή Αντόνιο Γκαρθία Μαδρίδ, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Εκπαιδευτική Επιθεώρηση, τον Μάιο του 2006, σελ 493-521. Το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου μεταφράστηκε αυτούσιο, ενώ κάποια μέρη αποδόθηκαν πιο συνοπτικά, αλλά χωρίς να ξεφεύγουν ούτε κατ’ ελάχιστον από το πνεύμα του πρωτότυπου κειμένου.
Ο καθηγητής Αντόνιο Γκαρθία Μαδρίδ έχει πτυχίο στην Παιδαγωγική και στη Φιλοσοφία και είναι Διδάκτορας στις Επιστήμες της Εκπαίδευσης. Είναι τακτικός καθηγητής στη Σχολή των Επιστημών της Εκπαίδευσης, στο Τμήμα Παιδαγωγικής, στην έδρα της Θεωρίας, Πολιτικής και Οικονομίας της Εκπαίδευσης, του Καθολικού Πανεπιστημίου της Σαλαμάνκας, καθώς και κοσμήτορας της Σχολής (2015). Διευθύνει το πανεπιστημιακό περιοδικό Papeles Salmantinos de Educación. Έχει εκδώσει 4 βιβλία και περί τα είκοσι άρθρα ειδικού περιεχομένου. Μεγάλο μέρος της έρευνάς του και των δημοσιεύσεών του αναφέρεται στην παιδαγωγική και στους δασκάλους Φρενέ στην Ισπανία: Εκπαίδευση ουτοπία, Εκπαίδευση πραγματικότητα (2000), Ο Φρενέ στις Ούρδες (2008), Ένας στρατός από δασκάλους (2009), Εκπαίδευση: θεωρίες και ιδρυματισμός (2012), Δάσκαλοι, σχολεία και εφημερίδες (2013), Εμπειρίες Φρενέ που απέτυχαν (2016), Ο Φρέιρε στη Σαλαμάνκα (2016), κ.ά.[1]
Revista de Educación, 340. Mayo-agosto 2006, pp. 493-521 Los maestros freinetianos de las Hurdes durante la II República. Noticias documentadas Antonio García Madrid,Universidad Pontificia de Salamanca[2]
Εκπαιδευτική Επιθεώρηση, τεύχος 340, Μάιος – Αύγουστος 2006, σελίδες 493-521 Οι δάσκαλοι Φρενέ στις Ούρδες κατά τη Δεύτερη Δημοκρατία. Με τεκμηριωμένες πληροφορίες.
Του Αντόνιο Γκαρθία Μαδρίδ, από το Πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκας.
Περίληψη του συγγραφέα
Όσο παράξενο και να φαίνεται, σε μια πάμφτωχη περιοχή της Ισπανίας που λέγεται Λας Ούρδες[3], αρχές της δεκαετίας του 1930, έκαναν την εμφάνισή τους δάσκαλοι Φρενέ, σπρωγμένοι ίσως από έναν γενικό άνεμο αναγέννησης, που έπνεε στη Δεύτερη Δημοκρατία, και ειδικά στην εκπαίδευση. Σ’ αυτή την ξεχασμένη γωνιά της Εξτρεμαδούρας,[4] τα ξυπόλυτα παιδιά των χωρικών, με τα εμφανή σημάδια της ανάγκης που έσφιγγε τον τόπο, ήταν αυτά που γνώρισαν και χάρηκαν την τεχνική της τυπογραφίας, το ελεύθερο κείμενο, τη διασχολική αλληλογραφία και άλλες καινοτομίες, τόσο πρωτοποριακές εκείνον τον καιρό. Νέοι κι ανήσυχοι δάσκαλοι ρίχτηκαν στην περιπέτεια, μακριά απ’ τα κέντρα επιρροής της παιδαγωγικής Φρενέ, κυρίως στην Καταλονία και Αραγονία, και προφανώς από προσωπική πρωτοβουλία. Ήταν σχολεία – νησίδες στο πουθενά, στις Ούρδες, χαμένα στο μεγάλο κεντρικό οροπέδιο. Για τους δασκάλους τους ίδιους δεν ξέρουμε πολλά πράγματα. Υπάρχουν αναφορές γι’ αυτούς σε διάφορες πηγές. Καμιά φορά αναφέρεται μόνο το όνομα του σχολείου κι ο δάσκαλος μένει στη σκιά, ενώ άλλες φορές πάλι, αναφέρονται στη σφαίρα επιρροής του Φρενέ σχολεία και δάσκαλοι που καμιά σχέση δεν είχαν μ’ αυτό το πράγμα. Αυτή η εργασία αποσκοπεί να τεκμηριώσει με ντοκουμέντα ποιοι ήταν αυτοί οι δάσκαλοι, τη συγκεκριμένη περίοδο στις Ούρδες.
Τεκμηριωμένες πληροφορίες για τους δασκάλους Φρενέ στις Ούρδες
Αναφορές στους δασκάλους στις Ούρδες έχουμε στις ακόλουθες πηγές:
- Στο βιβλίο της γυναίκας του Φρενέ,[5] που αναφέρει τους πρώτους οπαδούς του Φρενέ στην Ισπανία, τον Μπάργας στην επαρχία Κάθερες, μαζί με τους πιο γνωστούς, τον Χοσέ δε Τάπια, τον Σιμεόν Ομέγια και τον Πατρίθιο Ρεδόντο, από την ομάδα της Καταλονίας- Αραγονίας.
- Στο οπισθόφυλλο του παιδαγωγικού Δελτίου της ισπανικής κοοπερατίβας της τεχνικής Φρενέ, τον Απρίλιο του 1935. Το Δελτίο λέγεται Συνεργασία,[6] και το συγκεκριμένο τεύχος αναφερόταν στην Τυπογραφία στο σχολείο. Εκεί παρουσιάζονταν τα σχολικά τετράδια εργασίας Ιδέες και Πράξεις, του σχολείου αγοριών του Καμινομορίσκο και Παιδιά, πουλιά και λουλούδια, του μεικτού σχολείου στο χωριό Λα Ουέρτα (και τα δύο στην επαρχία Κάθερες της Εξτρεμαδούρας).
- Στο ίδιο Δελτίο Συνεργασία, στο τεύχος του μηνός Ιουλίου του 1935, υπάρχουν δύο ειδήσεις εξαιρετικού ενδιαφέροντος. Η πρώτη αναφέρεται σε έναν κατάλογο σχολείων στο άρθρο Σύνταξης του Δελτίου με τον τίτλο Καμίνος (μονοπάτια), όπου απαριθμούνται, γραμμένα πιθανότατα από τον ίδιο τον Πατρίθιο Ρεδόντο, τα σχολεία που πραγματοποίησαν τις πρώτες δοκιμές της τεχνικής Φρενέ, το σχολικό έτος 1931-32. Εκεί, μαζί με τα σχολεία του Μοντολίου και του Πουτσβέρτ (χωριουδάκια στη Λέριδα[7]), αναφέρονται και τα σχολεία του χωριού Πλασένθια ντελ Μόντε στην Ουέσκα (Αραγονία), και του Καμινομορίσκο στις Ούρδες. Και το τεύχος συνεχίζει με τα τυπωμένα σχολικά τετράδια: Libros vividos (Ζωντανά Βιβλία), L´Afany, των Μοντολίου και Πουτσβέρτ (σαν δυο πόλους «της τεχνικής μας»), κι αμέσως μετά με τα Travajos escolares vividos (Ζωντανές σχολικές εργασίες) από την Πλασένθια ντελ Μόντε, και Ideas y Hechos (Ιδέες και Πράξεις) του Καμινομορίσκο.
- Από τον Νοέμβριο του 1935 η Συνεργασία ανακοίνωσε ότι η κοοπερατίβα επρόκειτο να εκδώσει μια συλλογή κειμένων του τύπου των Infantines στη Γαλλία, με το όνομα Αυτά που γράφουν τα παιδιά, και το νούμερο 1 θα είχε τον τίτλο Η ζωή στις Ούρδες.[8] Σε υποσημείωση στην τελευταία σελίδα του μικρού αυτού εντύπου είναι σημειωμένο: Αυτό το τετράδιο περιέχει κείμενα των αγοριών και κοριτσιών των δημόσιων σχολείων των χωριών Καμινομορίσκο, Λα Ουέρτα και Μπέγας ντε Κόρια.[9] Το σχολείο του χωριού Μπέγας ντε Κόρια αναφέρεται πρώτη φορά.
- Τέλος, σε διάφορες εκδόσεις αναφέρεται ο δάσκαλος του χωριού Κασάρ ντε Παλομάρες ως δάσκαλος Φρενέ της περιοχής. Πρώτη φορά αναφέρεται σε ένα άρθρο του Ερμίνιο Αλμέντρος,[10] γραμμένο κάπου προς το τέλος του εμφυλίου,[11] αλλά αναφέρεται στο 1934, σε μια ανασκόπηση του κινήματος Φρενέ, μετά την άνοδο της στη εξουσία της δεξιάς κυβέρνησης,[12] όταν υπήρξε μια ανάσχεση στην ανάπτυξη της ομάδας Φρενέ, αλλά που ευτυχώς υπήρχαν ήδη σταθεροί υποστηρικτές των τεχνικών Φρενέ σε ένα σωρό περιοχές, στην Καταλονία, βέβαια, αλλά και Μαγιόρκα, την Βαλένθια, την Αραγονία, την Καστίλλη, Ανδαλουσία, Εξτρεμαδούρα … και Αχ, εκείνες οι εργασίες του σχολείου του Κασάλ ντελ Παλομάρες, στις Ούρδες,[13] καταλήγει το άρθρο χαρακτηριστικά. Τα ίδια – και με τα ίδια λάθη – επαναλαμβάνονται στη στήλη τού Φεράν Θουριάγα «Το κίνημα Φρενέ στην Ισπανία. Πορεία του Σύγχρονου Σχολείου», στα Παιδαγωγικά Τετράδια, τεύχος 54, το 1979,[14] που μάλλον ακολουθεί τις παραπάνω πληροφορίες του Αλμέντρος, και αναφέρεται στο σχολείο του Κασάρ ντελ Παλομάρες (χωρίς όνομα δασκάλου). Kαι συνεχίζει παραθέτοντας ονόματα άλλων δασκάλων που θα ανίχνευαν το δρόμο για το νέο λαϊκό σχολείο: Λουίς Μποβέρ, Άνα Γκαβίν, Μπάργας, Ομέγια, Μιρέτ, Σολέρ ι Γκόδες, Μπενάιχες (Μπενάζας), Άιχε (Εγκέ), Κονσέιλ, Αλκοβέ[15] κ.ά.
Οι δύο βεβαιωμένοι δάσκαλοι Φρενέ στις Ούρδες
Ποιες από τις πληροφορίες είναι σωστές; Είναι Φρενέ οι δάσκαλοι και τα σχολεία που αναφέρθηκαν παραπάνω; Ποιοι είναι οι αληθινοί δάσκαλοι Φρενέ στις Ούρδες; Σίγουρα όχι όλοι αυτοί που μνημονεύονται από τον Θουριάγα. Τα ντοκουμέντα που έχουμε δείχνουν ότι από όλους αυτούς μόνον δύο εφάρμοσαν τις τεχνικές Φρενέ για δύο τουλάχιστον συνεχόμενες σχολικές χρονιές, 1932-1933 και 1933-1934. Ήταν ο Χοσέ Μπάργας Γκόμεθ,στο μονοτάξιο δημοτικό σχολείο αγοριών του χωριού Φακτορία ντε λος Άνχελες,στον δήμο του Καμινομορίσκο κι ο Μαξιμίνο Κάνο Γκασκόν,στο μονοτάξιο μεικτό δημοτικότου χωριού Λα Ουέρτα του ίδιου δήμου. Από το πρώτο σχολείο βγήκαν τα τετράδια Ιδέες και Πράξεις, που άρχισαν να τυπώνονται από τον Απρίλιο του 1933, κι από το δεύτερο, το Παιδιά, Πουλιά και Λουλούδια, τον Μάιο του 1933 (εκτός κι αν εμφανιστεί κάπου κανένα τεύχος των τετραδίων με ημερομηνία προγενέστερη).[16]
Τα υπόλοιπα από τα ντοκουμέντα αξίζουν έναν προσεκτικό σχολιασμό.
Τίποτα δεν έχουμε να αντιτείνουμε στις πληροφορίες της Ελίζ Φρενέ για τον Μπάργας, ούτε για τις πρώτες, από το περιοδικό Κολαμποραθιόν. Έχουμε, όμως, για την περίπτωση της έκδοσης της Ζωής στις Ούρδες, που σημειώνει ότι περιείχε και εργασίες των παιδιών από το σχολείο του χωριού Μπέγας ντε λα Κόρια. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι εφαρμοζόταν καμιά τεχνική Φρενέ σε αυτό το σχολείο. Εκεί ήταν δάσκαλος, μέχρι τον θάνατό του το 1935, ο Φάουστο Μαλδονάδο Οτέρο, που ήταν και επιθεωρητής[17] της περιοχής όπου ανήκαν τα σχολεία του Μπάργας και του Κάνο, καθώς και διευθυντής του τομέα εκπαίδευσης (Παιδαγωγική Αποστολή) της Διοίκησης για τις Ούρδες (Πατρονάτο ντε Λας Ούρδες).
Είναι φανερό πως υπήρχε μια εγγύτητα και φιλία του επιθεωρητή με τους δασκάλους Μπάργας και Κάνο και εικάζεται η υποστήριξη του προϊσταμένου προς τους δυο δασκάλους, όταν εφάρμοσαν τις τεχνικές Φρενέ, αν και προς το παρόν δεν υπάρχουν αποδείξεις.[18]
Ωστόσο, η προσωπική εισήγηση υπέρ του Κάνο αυτό δείχνει,[19] καθώς και η επιστολή που έγραψε στον Μπάργας, όταν έγινε γνωστό ότι τελικά τα κατάφερε κι αυτός να μετατεθεί στην ιδιαίτερη πατρίδα του και εγκατέλειψε τις Ούρδες, το 1934.[20] Βέβαια, τίποτε δεν δείχνει ότι ο Μαλδονάδο ήταν δάσκαλος Φρενέ ή ότι μετέδιδε τις νέες τεχνικές ή ότι ξεκίνησε ο ίδιος καμιά πρωτοβουλία στην περιοχή του. Αντίθετα, ο Χοσέ Μπάργας, σε έγγραφό του τού 1958, αναφέρει έναν άλλον επιθεωρητή, τον Φρανθίσκο Καρίγιο Γκερέρο, και λέει ότι τους επισκεπτόταν και ότι τους έδωσε την έγκρισή τους να εφαρμόσουν τις τεχνικές Φρενέ.[21] Δύο λόγοι συναινούν στο ότι δεν ήταν ο Μαλδονάδο αυτός που ξεκίνησε το θέμα Φρενέ: ο πρώτος είναι ότι δεν υπάρχει καμιά απόδειξη, έγγραφο ή ένδειξη γι’ αυτό στην εκπαιδευτική διαδρομή αυτού του δασκάλου, και ο δεύτερος, είναι οι μαρτυρίες των τότε μαθητών του. Δεν αποδεικνύεται ότι ο Μαλδονάδο γνώριζε ή υποστήριζε τις τεχνικές Φρενέ, ούτε όσοι από τους εν ζωή μαθητές του στην Μπέγας ντε Κόρια ρωτήθηκαν, θυμούνταν κάτι σχετικό με δραστηριότητες Φρενέ.
Πράγματι, ο Μαλδονάδο, του οποίου δυστυχώς, προς το παρόν, δεν έχω εντοπίσει τον υπηρεσιακό φάκελο, ήταν ένας δάσκαλος αφιερωμένος στην κοινωνική και εκπαιδευτική χειραφέτηση της περιοχής, σε συνεργασία με τη Διοίκηση στις Ούρδες. Γεννήθηκε το 1890 στο Κανιαμέρο, κοντά στη Γουαδαλούπε (Κάθερες), σε μια ταπεινή οικογένεια, σπούδασε στην Ανώτερη Παιδαγωγική Σχολή στην Άλαβα (Escuela Normal Superior de Maestros de Álava), σε κάπως μεγάλη ηλικία, στα είκοσι δύο του, αλλά ήταν λαμπρός σπουδαστής και αποφοίτησε με άριστα. Δώδεκα χρόνια μετά, το 1928, ήταν δάσκαλος στις Ούρδες, στο Καμινομορίσκο, και φαίνεται πως αυτόν διαδέχτηκε ο Μπάργας στο σχολείο το 1930, όταν ο Μαλδονάδο μετακινήθηκε στο σχολείο του χωριού Μπάγιας ντε Κόρια. Δεν υπάρχουν ενδείξεις για επαφή του με την παιδαγωγική Φρενέ ή με τους Ισπανούς δασκάλους Φρενέ, πράγμα που δεν σημαίνει όμως ότι δεν γνώριζε τα ανανεωτικά κινήματα. Αλλά η οριστική απόδειξη ότι δεν ήταν αυτός που καθοδήγησε τον Μπάργας και τον Κάνο είναι η μαρτυρία των παλιών μαθητών του στην Μπέγας ντε λα Κόρια. Μπόρεσα να πάρω συνέντευξη από κάποιους από αυτούς. Όλοι τους είχαν να λένε για την μεγάλη του αξία ως δασκάλου και την προσφορά του μέσα αλλά και έξω απ’ το σχολείο, για να διορθώσει ό,τι διορθωνόταν, αλλά τίποτα δεν θυμούνταν για καμιά τεχνική ή πολύ περισσότερο για τυπογραφία και τυπωμένα σχολικά τετράδια. Τίποτα.
Τι σημαίνει αυτό; Ότι κάποιος είπε ψέματα, σχετικά με την πληροφορία την τυπωμένη στη Ζωή στις Ούρδες, ότι συμμετείχαν τα παιδιά του σχολείου της Μπέγας ντε Κόρια; Δεν νομίζω. Μπορεί οι δάσκαλοι Μπάργας και Κάνο να κάλεσαν τα παιδιά της Μπέγας ντε Κόρια να συμμετάσχουν με εργασίες τους, αν και το τύπωμα έγινε μόνο στο σχολείο του Καμινομορίσκο. Στα τετράδια Ιδέες και Πράξεις, αναφέρεται ότι το τυπογραφείο το αγόρασε ο δάσκαλος με δικά του χρήματα, δηλαδή ο Μπάργας. Πράγματι, στις λίστες καταγραφής του σχολείου δεν υπάρχει κανένα τυπογραφείο, ούτε σε κάποιο σχολικό προϋπολογισμό. Αν αντιπαραβάλλουμε τη γαλλική έκδοση του περιοδικού Ζωή στις Ούρδες (Les Hurdes) με τα τέσσερα γνωστά τετράδια του σχολείου του Μπάργας και το μοναδικό αντίτυπο που έχουμε από το Πουλιά, Παιδιά και Λουλούδια του σχολείου του Κάνο, βλέπουμε ότι τα περισσότερα κείμενα υπήρχαν ήδη στα περιοδικάκια των δύο σχολείων. Τα υπόλοιπα θα μπορούσαν να αποδοθούν στους μαθητές από την Μπέγας ντε Κόρια, ή μπορεί επίσης να προέρχονταν από σχολικά τετράδια από την Ουέρτα και το Καμινομορίσκο που έχουν χαθεί. Αλλά το πιο πιθανό είναι να μην είχαν καμιά σχέση, ούτε ο Μπάργας ούτ ο Κάνο ούτε ο Μαλδονάδο με την έκδοση του περιοδικού Ζωή στις Ούρδες και τη γαλλική της βερσιόν Les Hurdes. Το 1935, όταν η Ισπανική Κοοπερατίβα της Τεχνικής Φρενέ[22] αποφάσισε να εγκαινιάσει μια συλλογή του τύπου των Infantines των Γάλλων συναδέλφων τους, με τον τίτλο Αυτά που γράφουν τα παιδιά, ο Μπάργας κι ο Κάνο δεν βρίσκονταν πια στις Ούρδες. Ο ένας ήταν στο Αβαράν (στη Μούρθια) και ο άλλος στο Μοντίχο (στο Μπαδαχόθ),[23] κι ούτε είχαν καμιά επικοινωνία, ενώ ο Μαλδονάδο είχε πεθάνει. Η Ζωή στις Ούρδες έγινε στα κεντρικά της Βαρκελώνης και περιλάμβανε τα τετράδια που τους είχαν αποσταλεί τα προηγούμενα χρόνια από το Καμινομορίσκο και την Ουέρτα.
Τότε; Γιατί αποδίδεται η πατρότητα των εργασιών Φρενέ στα παιδιά της Μπέγας ντε Κόρια; Μα γιατί ο Μπάργας στις Ιδέες και Πράξεις συνήθιζε να συμπεριλαμβάνει, ίσως και ο Κάνο στα Πουλιά, Παιδιά και Λουλούδια (δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι, αφού δεν έχει διασωθεί παρά μόνο ένα αντίτυπο) εργασίες των παιδιών της Μπέγας ντε Κόρια, όπως για παράδειγμα μια απ’ τις πιο σημαντικές, Ο λύκος του καρδεντσού, που περιλαμβάνεται στο ανατυπωμένο από τον Μαρτίν Σάντσεθ τεύχος. Εκεί είναι γραμμένο καθαρά ότι το παιδί που το έγραψε ήταν μαθητής του Πρότυπου Δημόσιου Σχολείου του χωριού Μπέγας ντε Κόρια, που διευθύνει ο Διευθυντής της Παιδαγωγικής Υπηρεσίας στις Ούρδες, Φάουστο Μαλδονάδο. Το ίδιο γράφει και η γαλλική έκδοση του 1936, που αναπαράγει ακριβώς το ισπανικό κείμενο, ακόμη και τα σχέδια και τα χαρακτικά σε λινόλεουμ, μόνο που εκεί η πατρότητα αποδίδεται εξ ολοκλήρου στο σχολείο του Καμινομορίσκο. Το γράφει στο εξώφυλλο: κείμενα σε λινοτυπίες του σχολείου του ΚΑΜΙΝΟΜΟΡΙΣΚΟ (ΚΑΘΕΡΕΣ) ΙΣΠΑΝΙΑ. Γιατί; Ίσως γιατί για τη γαλλική Κοπερατίβα μετρούσε η πρωτοβουλία του Μπάργας, ο οποίος μιλούσε γαλλικά, είχε στείλει εξαρχής, πριν λίγα χρόνια σχολικά τετράδια τυπωμένα και είχε επαφές από νωρίς και ανταλλαγές με γαλλικά σχολεία, πράγμα που φαίνεται στις σελίδες του περιοδικού Ιδέες και Πράξεις ήδη από την εμφάνισή τους. Για τους Γάλλους, ο Κάνο, που τον ήξεραν μόνο μέσω του Μπάργας και από το τετράδιο Πουλιά, Παιδιά και Λουλούδια, βρισκόταν στη σκιά του Μπάργας, κι ο Μαλδονάδο δεν υπήρχε.
Η περίπτωση του χωριού Κασάρ ντε Παλομέρο είναι πιο ξεκάθαρη. Από τα στοιχεία που υπάρχουν μέχρι στιγμής – και είναι πολύ απίθανο να βρεθούν άλλα – δεν προκύπτει κανένας δάσκαλος Φρενέ σε αυτό το όμορφο χωριό. Το Κασάρ ντε Παλομέρο απέχει 8 χλμ απ’ το Καμινομορίσκο και την Ουέρτα, και ήταν τότε η είσοδος στην περιοχή, για τους ταξιδιώτες που έρχονταν απ’ το κέντρο της χερσονήσου, με τον σιδηρόδρομο ως την Πλασένθια.[24]
Συγκεκριμένα, στο χωριό αυτό είχαν τοποθετηθεί τέσσερις δάσκαλοι από το 1930 ως το 1936 και εντωμεταξύ, το 1934 ακόμη δύο δασκάλες, καθώς τα σχολεία από δύο έγιναν τέσσερα, δύο για αγόρια και δύο για κορίτσια. Τα ονόματά τους ήταν: Ντεσιδέριο Καβαγιέρο Σαντιβάνιεθ, Φερνάντο Μαρτίν Γκονθάλεθ, Χούλιο Ερνάντεθ Πουέρτας, Θιπριάνο Μουριέλ Αλμπαράν, Μαρία Ρεγοδόν Καντέρο (σύζυγος τους Θιπριάνο) και Μαρία Κονθεπθιόν Γκαρθία ντελ Άμο (σύζυγος του Φερνάντο Μαρτίν). Ο Ντεσιδέριο Καβαγιέρο ήταν εκεί οκτώ χρόνια και έφυγε για την Πλασένθια αρχές του 1930, 51 έτους, το θυμόταν ο ληξίαρχος. Ο φάκελος κάθαρσης δείχνει ότι συνταξιοδοτήθηκε στα 57, λόγω μεγάλων προβλημάτων όρασης. Λοιπόν, ο Ντεσιδέριο συνέπεσε με τον Κάνο και τον Μπάργας, αλλά δεν φαίνεται ούτε να τους επηρέασε, καθώς ήταν δάσκαλος «της παλιάς σχολής», ούτε να τον επηρέασαν οι δυο νεοφερμένοι τριαντάρηδες. Επίσης, οι παλαιοί εν ζωή μαθητές του, που ρωτήθηκαν κατά την έρευνα, ανέφεραν ότι ήταν ένας καλός δάσκαλος, παραδοσιακός, από κείνους «του παλιού καιρού», και τίποτα δεν θυμούνταν σχετικό με εκπαιδευτικές δραστηριότητες ασυνήθιστες. Εξάλλου, αν ήταν κανένας νεωτεριστής, θα φαινόταν σίγουρα στα δικαιολογητικά κάθαρσης.[25]
Τον Ντεσιδέριο διαδέχτηκε ένας νεαρός, απόφοιτος της παιδαγωγικής σχολής μόλις το 1930,[26] μάλλον σαν αναπληρωτής. Ονομαζόταν Φερνάντο Μαρτίν Γκονθάλεθ και ήταν από κοντινό χωριό της Σαλαμάνκας. Εργάστηκε για δυο χρόνια (1932-34) κι έφυγε αρχές του 1935, λίγους μήνες μετά την άφιξη των μόνιμων δασκάλων που ήρθαν στη θέση του Ντεσιδέριο.[27] Άρα, συνέπεσε με τον Μπάργας (το 1932, 1933 και 1934) και με τον Κάνο (1932 και 1933). Να ήταν αυτός ο δάσκαλος Φρενέ του Κασάρ ντε Παλομέρο; Έτσι πίστεψα στην αρχή. Είχε το κατάλληλο προφίλ. Όμως, όχι. Οι παλιοί μαθητές του εν ζωή, που τους ρώτησα, με βεβαίωσαν κατηγορηματικά ότι δεν συνέβη τίποτε σχετικό με τυπογραφία, αλληλογραφία με άλλα σχολεία, ανταλλαγές, συγγραφή κειμένων στο σχολείο των παιδικών τους χρόνων με αυτόν τον δάσκαλο. Αν ήταν κανένας καινοτόμος δάσκαλος, οι ανακριτές της Επιτροπής κάθαρσης θα τον είχαν ανακαλύψει. Το πιστοποιητικό του ήταν καθαρό. Άμεμπτος κι αυτός.[28]
Οι δύο δάσκαλοι που ήρθαν στη θέση του Μαρτίν, ο Χούλιο Ερνάντεθ και ο Θιπριάνο Μουριέλ – μια που έγιναν δύο τα μονοτάξια σχολεία των αγοριών – ανέλαβαν για τη σχολική χρονιά 1934-35, όταν πια ο Κάνο κι ο Μπάργας είχαν φύγει, και μαζί τους ο πυλώνας Φρενέ, από τις Ούρδες. Ούτε υπήρξε επαφή, ούτε συμπίπτουν με κάποιον άλλο δάσκαλο Φρενέ στο χωριό αυτό. Ούτε στο πιστοποιητικό κάθαρσης βρέθηκε κάτι.[29]
Τελικά, δεν υπήρξε δάσκαλος Φρενέ στο Κασάρ ντε Παλομάρες μεταξύ 1930 και 1936. Υπάρχει ακόμη μια πιθανότητα, αλλά πολύ μακρινή, δεδομένου ότι πολύ λίγες δασκάλες συμμετείχαν στο κίνημα Φρενέ. Οι δύο γυναίκες στα μονοθέσια δημοτικά των κοριτσιών ήταν δασκάλες παραδοσιακές και υπηρέτησαν για δεκαετίες γύρω στον τόπο καταγωγής ή των σπουδών τους, σε ορεινά χωριά στα σύνορα Σαλαμάνκας και Κάθερες. Το πτυχίο, ο υπηρεσιακός τους φάκελος και το πιστοποιητικό κάθαρσης δεν δείχνουν τίποτε ασυνήθιστο.
Οι δάσκαλοι Φρενέ στις Ούρδες: Χοσέ Μπάργας Γκόμεθ και Μαξιμίνο Κάνο Γκασκόν
Έτσι λοιπόν, μόνο ο Χοσέ Βάργας και Μαξιμίνο Κάνο αποδεικνύεται με κάθε αξιοπιστία ότι ήταν δάσκαλοι Φρενέ, αυτά τα συγκεκριμένα έτη. στο χωριό Καμινομορίσκο και ο στο χωριό Λα Ουέρτα. Τα ονόματά τους εμφανίζονται και στον κατάλογο των Γάλλων συναδέλφων τους τής Κοοπερατίβας Φρενέ, στις επαφές και την αλληλογραφία που διατηρούσαν, στις ανταλλαγές με άλλα σχολεία Φρενέ στην Ισπανία, Βέλγιο, Γαλλία και σε άλλες χώρες. Θεωρούνται πρωτοπόροι του κινήματος από τους ισπανούς συνεταιριστές Φρενέ, η δράση τους ήταν γνωστή εξαρχής στην κοοπερατίβα. Οι ειδήσεις και συνεργασίες των δύο σχολείων και των δύο δασκάλων, του Βάργας και του Κάνο, έφτασαν απρόσκοπτα απ’ την πρώτη στιγμή (1933) στο κίνημα, το οποίο μάλιστα άρχισε με το δικό τους υλικό από τις Ούρδες, τη σειρά με τα σχολικά κείμενα των ισπανών μαθητών, κι εκεί μένουν ακόμη τα δυο τυπωμένα σχολικά τετράδια σαν αδιάψευστοι μάρτυρες. Το ένα προερχόταν από το μονοθέσιο δημοτικό αγοριών στη Φακτορία ντε λος Άνχελες του Καμινομορίσκο και το άλλο από το μεικτό μονοτάξιο κοριτσιών στο χωριό Λα Ουέρτα, που εξαρτιόνταν και τα δύο από τη Βασιλική Διοίκηση (Πατρονάτο) για τις Ούρδες, ως το 1931, και κατόπιν από τη Διοίκηση για τις Ούρδες και την Παιδαγωγική Αποστολή, δηλαδή την υπηρεσία της Διοίκησης για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. [30]
Τα δύο αυτά σχολεία είχαν το προνόμιο να βρεθούν στην πιο θαυμαστή πρωτοπορία, με δυο έξοχους δασκάλους και με τις καινοτόμες τότε σχολικές τεχνικές τους. Είχαν την απερίφραστη υποστήριξη – αν και όχι με γραπτά τεκμήρια – του δασκάλου Φάουστο Μαλδονάδο Οτέρο. Οι δυο δάσκαλοι συνεργάστηκαν στενά, με ενθουσιασμό για την πρωτοβουλία και από την ανταπόκριση των παιδιών, καινοτομώντας και επιλύοντας τα κενά που άφηνε η ελλιπής πληροφόρηση, στον μακρινό εκείνον τόπο. Σε κείμενό του ο Μπάργας, πολύ κατοπινό, το 1958, μιλά για την κατασκευή της πρέσας για την τυπογραφική μηχανή, από τον Κάνο, με δικές του αυτοσχέδιες οδηγίες, και την εφαρμογή των τεχνικών Φρενέ με τον δικό του τρόπο, προσαρμοσμένο στις συνθήκες του τόπου. [31] Αλλά ο κύριος πρωταγωνιστής, αυτός που έθεσε το θέμα και ξεκίνησε την εμπειρία, χωρίς άλλο, ήταν ο Μπάργας.
Αυτό το στηρίζουμε σε διάφορα στοιχεία: αυτόν ανέφερε η Ελίζ Φρενέ ως έναν από τους τρεις πρώτους που πρωτοστάτησαν στο κίνημα Φρενέ στην Ισπανία. Αυτόν αναφέρει και ο Πατρίθιο Ρεδόντο στην Συνεργασία (Colaboración), ως έναν απ’ τους πρώτους που εισήγαγαν τον Φρενέ, μαζί με τον εαυτό του και τον Χοσέ δε Τάπιας. Και τέλος, αρκεί μια μικρή ανάλυση της πιο αξιόπιστης απόδειξης των τεχνικών Φρενέ στο σχολείο, που είναι τα σχολικά τετράδια Ιδέες και Πράξεις και Πουλιά, Παιδιά και Λουλούδια, για να εξακριβώσει κανείς ποιος έπαιρνε τις αποφάσεις και κατά συνέπεια ποιος ήταν ο κύριος υπεύθυνος της προσπάθειας να γίνει στις Ούρδες ένα σχολείο Φρενέ.
Σε άλλη ευκαιρία θα προσπαθήσω να ξεδιαλύνω πότε πήρε αυτή την πρωτοβουλία ο Μπάργας και τι ή ποιος τον ώθησε να το κάνει. Τώρα θα αρκεστώ να παρουσιάσω ποιοι ήταν οι δυο δάσκαλοι, ποια η επαγγελματική διαδρομή τους, ποια η καταγωγή και οι σπουδές τους, κι ακόμη, τι τους έφερε στις Ούρδες. Αυτά θα ρίξουν φως στα ερωτήματα και θα μας επιτρέψουν να συμπεράνουμε αν ο Μπάργας ήταν ένα ακόμη κομμάτι του εκπαιδευτικού κινήματος του συνεργατικού σχολείου, με βάση την Καταλονία, ή ήταν ένας δάσκαλος – νησίδα με δική του πρωτοβουλία.
Λοιπόν, και οι δύο είχαν γεννηθεί πολύ μακριά απ’ τις Ούρδες. Ο Μπάργας ήταν από τη Μούρθια. Γεννήθηκε στην πόλη Αβαράν το 1898. Επηρεασμένος σίγουρα απ’ τον πατέρα του, που εργαζόταν κατά διαστήματα ως δάσκαλος, άρχισε τις παιδαγωγικές σπουδές νωρίς, στα δεκαπέντε του, αλλά πήρε το πτυχίο του δασκάλου όταν πια ήταν 28 χρονών, το 1926.[32] Εντωμεταξύ, το 1918, πέρασε ένα χρόνο στη Γαλλία,[33] στο Παρίσι, σε καιρούς αρκετά δύσκολους (Α΄ Παγκόσμιος, φονική γρίπη). Επέστρεψε, ολοκλήρωσε τις σπουδές του και πέρασε τις εξετάσεις για το διορισμό του ως δασκάλου. Η πρώτη του τοποθέτηση, το 1927, ήταν σε ένα μικρό μεικτό σχολείο με είκοσι μαθητές, στο ορεινό χωριουδάκι Κασιέγιες, στις Αστούριες.[34] Ο μισθός του ήταν τρεις χιλιάδες πεσέτες το χρόνο.[35] Εκείνο τον καιρό ο Φρενέ έκανε τις πρώτες του κινήσεις στη Γαλλία. Ο Μπάργας δεν μπορεί να γνώριζε τίποτα σχετικό ακόμη τότε, άλλωστε δεν αναφέρει ο ίδιος τίποτε σχετικό. Έμεινε εκεί έναν χρόνο και την επόμενη σχολική χρονιά μεταφέρθηκε λίγο πιο νότια, στο χωριό Μπουρουχόν της επαρχίας του Τολέδο[36], 10 χλμ μακριά από μια μικρή αλλά σημαντική πόλη, που λέγεται Τορίχος. Σε αυτό το χωριό έμεινε ενάμιση χρόνο, μέχρι που, ξαφνικά, στα μισά της σχολικής χρονιάς, άφησε το Μπουρουχόν για να πάει στις Ούρδες. Τίποτε αξιοσημείωτο δεν φαίνεται να έγινε εκεί, κι όμως εκεί βρίσκονται δυο κλειδιά για την πορεία του Μπάργας. Το ένα είναι ότι, ενώ η επιδίωξή του ήταν να μετακινείται προς το νότο, προς τη γενέτειρά του, άλλαξε πορεία και συνέδεσε το πεπρωμένο του με κάτι μέρη θεόφτωχα κι απόμερα, αναλαμβάνοντας επιπρόσθετα κι ένα έργο κοινωνικής κατηγορίας εκτός απ’ τη συνηθισμένη δουλειά του σχολείου. Το άλλο είναι μια πιθανολογούμενη πρώτη επαφή με το κίνημα Φρενέ.
Πράγματι εκείνο τον καιρό, αρχές της δεκαετίας του 1930, μέσα στον πρώτο αναβρασμό του κινήματος Φρενέ, υπήρχε στο Τορίχος ένας δάσκαλος Φρενέ, τον οποίο είναι πιθανό να συνάντησε ο Μπάργας στις συχνές επισκέψεις του στην πόλη. Μπορεί να μοιράστηκαν τα όνειρα και τις ανησυχίες τους. Ο Μπάργας μιλούσε καλά γαλλικά, απ’ τον καιρό που είχε μείνει στο Παρίσι, το 1918, κι ό,τι σχετικό με τη γαλλική κουλτούρα είναι φυσικό να τραβούσε την προσοχή του. Ίσως από εκεί πρώτη φορά να άκουσε για τον Φρενέ και τα συνεργατικά σχολεία. Απλώς, εκείνα τα χρόνια (1928 – 1930) ήταν νωρίς, ώστε τα νέα του Φρενέ να έχουν περάσει τα Πυρηναία και να έχουν φτάσει κιόλας στο Τορίχος. Αλλά δεν ήταν κι αδύνατον. Ο Μανουέλ Κλουέτ, το 1927, είχε πάει να παρακολουθήσει, πιθανόν σταλμένος από το Υπουργείο, το πρώτο συνέδριο, στο οποίο ο Φρενέ παρουσίασε τις τεχνικές του και ειδικά τη σχολική τυπογραφία, και το 1929 είχε δημοσιευτεί στο περιοδικό Παιδαγωγική Επιθεώρηση ένα άρθρο πέντε σελίδων, με πληροφορίες, γραφικά και οδηγίες για την τεχνική της τυπογραφίας στο σχολείο.[37] Γιατί να αποκλείσουμε την πιθανότητα να υπήρχε επαφή ανάμεσα στον Κλοέ και τον άγνωστο δάσκαλο; Δεν γνωρίζω το όνομα ή τον υπηρεσιακό φάκελο του δασκάλου αυτού ή και κανένα τυπωμένο τετράδιο ακόμα καλύτερα. Αλλά η πληροφορία για την ύπαρξη αυτού του δασκάλου είναι σίγουρη και θα δοθεί απάντηση σε μια επόμενη έρευνα.[38]
Αλλά γιατί ο Μπάργας έφυγε από ένα χωριό με περιορισμένες προοπτικές για έναν νέο δάσκαλο, εργένη ακόμη, για να πάει σε ένα άλλο με μηδενικές, σε τόπο εξορίας, απομακρυσμένο, αφιλόξενο, σε μέρη θεόφτωχα, σε τόπους ξεχασμένους, που μαστίζονταν από ενδημικές αρρώστιες, τύφο, ελονοσία και φυματίωση, στις Ούρδες, στη φτωχή Εξτρεμαδούρα; Και μάλιστα ξαφνικά, στη μέση της σχολικής χρονιάς, Ιανουάριο του 1930, χωρίς να γνωρίζει καλά καλά πού πάει και τι εστί Βασιλική Διοίκηση για τις Ούρδες, όπου θα ανήκε στη νέα του θέση. Υπεύθυνος γι’ αυτό είναι ο γιατρός του Μπουρουχόν, ο Εδουάρδο Ολιβέρα ντε λα Ρίβα, από τη Ναβάρα, ένας κοινωνικά ευαισθητοποιημένος άνθρωπος, πατέρας εννέα παιδιών και στενός φίλος του Μπάργας, φίλος για όλη τη ζωή, όπως μαρτυρά η αλληλογραφία τους τα χρόνια που ακολούθησαν. Έτσι φαίνεται πό την αλληλογραφία τους. Το 1957, ο Ολιβέρα έστειλε στον Μπάργας από την Παμπλόνα ένα χειρόγραφο σημείωμα, πάνω σ’ ένα τυπωμένο φύλλο από τα σχολικά τετράδια Ιδέες και Πράξεις του 1933, στο περιθώριο του κειμένου του γιου του που περιέγραφε το ταξίδι Μαδρίτη – Ούρδες. Του θύμιζε με πόση χαρά κι αγάπη δούλεψαν, μαζί και με τον μικρότερο αδερφό τού Μπάργας, τον Λουίς,[39] για να πραγματώσουν τα όνειρά τους για τις Ούρδες.[40]
Τον γιατρό, λοιπόν ακολούθησε στη μετακίνησή του στη φακτορία του Καμινομορίσκο,[41] μαζί έφυγαν για τις Ούρδες, και στις 8 Φεβρουαρίου του 1930 ο Μπάργας ανέλαβε το σχολείο στη Φακτορία ντε λος Άνχελες του χωριού Καμινομορίσκο. Έτσι άρχισε η περιπέτεια Φρενέ στις Ούρδες. Υπήρχε κάτι από πριν; Έφερε την ιδέα μαζί του στα μπογαλάκια του ο Μπάργας; Πληροφορήθηκε τις ιδέες αυτές όταν ήταν πλέον εκεί; Δεν γνωρίζουμε.[42]
Ο ίδιος πάντως, σε κείμενό του τού 1958, δηλώνει ότι τα του σχολικού τυπογραφείου τα αποφάσισαν μαζί με τον Μαξιμίνο Κάνο, κι οι δυο μαζί «motu propio», από μόνοι τους, το 1932.[43]
Ο σύντροφός του στην περιπέτεια αυτή ο δάσκαλος Μαξιμίνο Κάνο, έξι χρόνια μεγαλύτερος, ανύπαντρος επίσης τότε, και με δώδεκα χρόνια παραπάνω στην υπηρεσία από τον Μπάργας. Ο Κάνο ήταν από την Ουέσκα.[44] Σπούδασε στην Παιδαγωγική Σχολή (Εσκουέλα Νορμάλ) της Ουέσκας, απέκτησε τον τίτλο του δασκάλου το 1911, μετά από κάμποσες προσπάθειες, πέρασε τέλος τις εξετάσεις διορισμού (οποσιθιόνες) και πρωτοδιορίστηκε το 1915, στα εικοσιτρία του, στο χωριό Μαλεχάν (Θαραγόθα) και μετά σε ένα χωριουδάκι κοντά στην πόλη που γεννήθηκε, ως το 1921. Από εκεί, κάνει αλλεπάλληλα αιτήματα για τοποθέτηση σε σχολεία στον νότο, σε όλη σχεδόν την Ανδαλουσία, όπου υπήρχαν κενές θέσεις, όσο γίνεται πιο μακριά, εικάζεται για λόγους οικογενειακούς, λόγω προβλημάτων που αντιμετώπιζε ο ίδιος κι η μητέρα του από τα μεγαλύτερα παιδιά τού πατέρα του από τον πρώτο γάμο, εξ ου και το γεγονός ότι στις μετακινήσεις του τον ακολουθούσε κι η μάνα του. Στο νότο ο Κάνο έμεινε σχεδόν μια δεκαετία (Καμπίγιος στη Μάλαγα, Σανλούκαρ Λα Μαγιόρ στη Σεβίλλη, και τέσσερα χρόνια στην Καραβάκα, στη Μούρθια), κατόπιν μια χρονιά στα βόρεια, στο Λετσάγο του Τερουέλ, από όπου έφυγε άρον άρον, μακριά από τις δυσάρεστες δικαστικές διενέξεις με τα αδέρφια του για την πατρική κληρονομιά.[45] Πήγε στο πρώτο κενό που βρέθηκε να καλύψει, στις Ούρδες, όπου έφτασε τον Φεβρουάριο του 1930, και ανέλαβε υπηρεσία την ίδια μέρα και στο ίδιο δημαρχείο με τον Μπάργας, στο χωριουδάκι Ουέρτα[46] ο ένας και στο διπλανό, το Καμινομορίσκο ο άλλος.
Η μέχρι τότε διδασκαλική πορεία του Κάνο δεν δείχνει καμιά σχέση ή επιρροή από το κίνημα Φρενέ, που θα πρέπει να μαθεύτηκε στην Ισπανία μετά το 1927, με την επιστροφή του Κλοέ από το συνέδριο στη Γαλλία. Στα χωριά του Βορρά που εργάστηκε ο Μαξιμίνο μεταξύ 1927 και 1930 δεν υπάρχει καμία ένδειξη να συνέβη οτιδήποτε σχετικό με Φρενέ. Τίποτε δεν φαίνεται να γνώριζε επ’ αυτού ο Κάνο μέχρι που έφτασε στις Ούρδες. Όσο για τον καιρό της υπηρεσίας του στην Καραβάκα στη Μούρθια, 1923-1927, καμιά πενηνταριά χιλιόμετρα απ’ την γενέτειρα του Μπάργας, η σύμπτωση δεν έχει σημασία, ήταν πολύ νωρίς για τις θεωρίες Φρενέ, και ούτε είχε λόγο η επαφή των δύο, του έμπειρου πια δασκάλου με τον τότε σπουδαστή Μπάργας.
Τώρα γιατί, απ’ τις τόσες πόλεις με ανέσεις και ευκαιρίες, ο Κάνο διάλεξε τις Ούρδες, με την κακή φήμη, είναι απορίας άξιο. Υπήρξαν εκεί τίποτε καινοτομίες; Δεν το πιστεύω.[47] Ίσως το άγνωστο, η περιπέτεια, οι νέες εμπειρίες, η γνωριμία με διαφορετικούς κόσμους, μιας και άλλαζε τόσο συχνά τόπο. Αλλά κυρίως ήταν η ανάγκη να φύγει μακριά από τα ετεροθαλή αδέρφια και τις δίκες για την πατρική κληρονομιά, να χαθεί σε μέρη μακρινά κι απόμερα, κι ίσως τότε έπεσε πάνω στην κενή θέση στις Ούρδες.[48]
Συνοψίζοντας, το πιο πιθανό είναι οι δυο δάσκαλοι να είχαν τις πρώτες πληροφορίες τους για τον Φρενέ και τους Ισπανούς συνεργατικούς, όταν βρέθηκαν στις Ούρδες, το 1930. Δυο χρόνια αργότερα, έβαλαν σε εφαρμογή τις τεχνικές Φρενέ και αποτέλεσαν τον πυρήνα του κινήματος στις Ούρδες.
Ο επιθεωρητής Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Μαλδονάδο, ακόμη κι αν ο ίδιος δεν είχε σχέση με τις καινοτόμες παιδαγωγικές μεθόδους ούτε καμιά γνώση για την τεχνική Φρενέ και ούτε ήταν αυτός που έδωσε ώθηση προς τους δύο δασκάλους, πάντως εκτιμούσε πάρα πολύ τη δουλειά τους. Γι’ αυτό, όταν ο Κάνο ζήτησε μετακίνηση από τις Ούρδες στο Μοντίχο, τον Ιούνιο του 1933, του έγραψε για κείνον μια θετική εισήγηση (voto de gracia), στην οποία τον χαρακτηρίζει μεγάλο δάσκαλο. Η εισήγηση αυτή, που υπογράφει ο Μαλδονάδο στις 2 Ιουνίου του 1933, είναι μια εξαιρετική έκθεση για τα επιτεύγματα, την αγωγή και την αφοσίωση του δασκάλου αυτού, το ζήλο στα καθήκοντά του και στη συμμετοχή του στην Παιδαγωγική Αποστολή επί τριάμισι χρόνια (εικόνα 5).
Περαιτέρω πληροφορίες δεν υπάρχουν, τουλάχιστον προς το παρόν, για το αν υπήρξε στις Ούρδες μια ενθάρρυνση από κάποιο πρόσωπο, σχετικά με την εφαρμογή των τεχνικών Φρενέ στο σχολείο. Το ερώτημα αυτό, κατά τη δήλωση του καθηγητή Αντόνιο Γκαρθία Μαδρίδ, θα αποτελούσε το αντικείμενο μιας επόμενης ερευνητικής δουλειάς του.
ΣτΜ: Τα στοιχεία που προέκυψαν από την έρευνα του συγγραφέα προέρχονται από ποικίλες πηγές: πχ από τη θετική εισήγηση του Μαλδονάδο για την μετακίνηση τού Κάνο στο χωριό Μοντίχο (1933) στο Μπαταχόθ (επαρχία της Εξτρεμαδούρας), με μια εξαιρετική αξιολόγηση του δασκάλου για τη συμμετοχή του επί τριάμισι χρόνια στην Παιδαγωγική Αποστολή στις Ούρδεςˑ επίσης από τη θερμή επιστολή του Μαλδονάδο στον Μπάργας, όταν ο δάσκαλος πέτυχε την τοποθέτησή του στη γενέτειρά του, στη Μούρθια (1934), παρά το ότι θα στερούνταν έναν τέτοιον δάσκαλο. Ακόμη από τα έγγραφα των φακέλων των εκπαιδευτικών, πιστοποιητικά «κάθαρσης», κτλ. Τέλος, από τεύχη και σκόρπια φύλλα από τα τετράδια Ιδέες και Πράξεις, φυλαγμένα από τις κόρες του Μπάργας, καθώς και από έναν παλιό μαθητή του Κάνο και μετέπειτα δάσκαλο, τον Χουβένθιο Μαρτίν, κι από ένα τεύχος του περιοδικού Παιδιά, Πουλιά και Λουλούδια, φυλαγμένο από την κόρη του Κάνο. Γενικώς πληροφορίες προκύπτουν από τα πιστοποιητικά κάθαρσης, έγγραφα διορισμού ή ανάληψης υπηρεσίας, αδειών, συνταξιοδότησης, μεταθέσεων, κτλ.
Παράρτημα με εικόνες
2. Παιδιά, Πουλιά και Λουλούδια, 31 Μαΐου 1933. Δημόσιο μεικτό σχολεία της Ουέρτας. Κάτω δεξιά η σφραγίδα του δασκάλου Μαξιμίνο Κάνο Γκασκόν.
Τρεις τυπωμένες σελίδες από το τεύχος «Ιδέες και Πράξεις»: Κείμενο του μαθητή Εδουάρδο Ολιβέρα. Είναι γιος του γιατρού Ολιβέρα, φίλου του Μπάργας. Το παιδί, που έχει το ίδιο όνομα με τον πατέρα του, περιγράφει ένα ταξίδι από τη Μαδρίτη στις Ούρδες με τρένο, αρκετά περιπετειώδες, πολλών ωρών εκείνον τον καιρό, αφού ξεκίνησαν στις εξίμισι το πρωί και έφτασαν στο Καμινομορίσκο στις 11 το βράδυ. Ο μικρός μαθητής περιγράφει τη διαδρομή, το τοπίο και τις συνθήκες του ταξιδιού με αρκετά χαριτωμένο τρόπο, όπως πχ στο σημείο που αφηγείται για τα πορτοκάλια που αγόρασαν να φάνε στο σταθμό της Ταλαβέρας κι ήταν πολύ ωραία και φτηνά, γιατί «η Αγγλία εκείνη τη χρονιά τούς είχε αγοράσει λίγα» ˑ ή εκεί που είδαν ένα αεροσκάφος, που το ζωγράφισε μάλισταˑ ή στο σημείο με τους γκρεμούς, που αν έπεφτε το τρένο, θα το μάζευαν με το κουταλάκι. Χαριτωμένα ενδιαφέρον είναι και το τελευταίο μέρος του ταξιδιού, με αυτοκίνητο και μετά με μουλάρια, φορτωμένα με τους μπόγους με τα πράγματά τους, μέχρι την υποδοχή τους από τον δάσκαλο και τον αδερφό του (Χοσέ Μπάργας και Λουίς Μπάργας), την άφιξη στον προορισμό τους, στη Φακτορία, και την υποδοχή των παιδιών στο σχολείο, το επόμενο πρωί.
[1] https://salamancartvaldia.es/not/96620/el-catedratico-antonio-garcia-madrid-elegido-decano-de-la-facultad-de-educacion και http://drupal.upsa.es/index.php?q=noticias_eventos/noticia/131
[2] Το άρθρο βρίσκεται εδώ: https://www.academia.edu/6153916/Los_maestros_freinetianos_de_las_Hurdes_durante_la_II_Rep%C3%BAblica_Noticias_documentadas και εδώ:
[3] ΣτΜ: Λας Ούρδες: κομάρκα (περιοχή, διοικητικό διαμέρισμα) στα βόρεια της Εξτρεμαδούρας. Ανήκει στην επαρχία Κάθερες, της Αυτόνομης κοινότητας της Εξτρεμαδούρας, που ήταν από τις φτωχότερες κοινότητες τού ισπανικού κράτους – και σήμερα ακόμη απ’ τις λιγότερο ευνοημένες οικονομικά. Η περιοχή Ούρδες, με κάπου 50 χωριά και με 6.000 κατοίκους, βρίσκεται μέσα σε ένα λαβύρινθο από βουνά. Περισσότερες πληροφορίες, σε ειδικό κεφάλαιο, στο τέλος.
[4] ΣτΜ: Η περιοχή έγινε γνωστή στους περισσότερους απ’ την ταινία-ντοκιμαντέρ του Μπουνιουέλ Γη χωρίς ψωμί [“Las Hurdes, tierrra sin pan” (1933)], που έγινε με χρηματοδότηση του Ραμόν Αθίν, ενός αναρχικού καλλιτέχνη, σημαντικού γλύπτη και καθηγητή στην Παιδαγωγική Σχολή στην Ουέσκα (Αραγονία). Ο Αθίν ταξίδεψε στις Ούρδες 10 Απριλίου με 24 Μαΐου του 1933, για το γύρισμα της ταινίας..
[5] Élise Freinet (1975): Nacimiento de una pedagogía popular (Historia de la Escuela Moderna. Barcelona, Laia, pp. 224.
[6] (1935): Colaboración. La imprenta en la escuela, 2, 16.
[7] ΣτΜ: Ή Λιέιδα ή Γέιδα ή (στα καταλανικά) Γκέιδα.
[8] Το Δελτίο αυτό της Συνεργασίας, μαζί με το τεύχος Η Ζωή στις Ούρδες ανατυπώθηκε το 1996 στην έκδοση του Χιμένεθ Μιερ Τεράν: F.JIMÉNEZ MIERTERÁN (1996): Freinet en España.La revista Colaboración. Barcelona, EUB). Το ίδιο τεύχος εκδόθηκε και στο γαλλικό Infantines τον Ιούνιο του 1936 με τίτλο Les Hurdes και ίδιο περιεχόμενο, αλλά το αποδίδει μόνο στο σχολείο του Καμινομορίσκο, παραλείποντας τα άλλα δύο.
[9] ΣτΜ: Και τα τρία αυτά χωριά βρίσκονται στις Ούρδες, της επαρχίας Κάθερες, στην Εξτραμαδούρα.
[10] Άρθρο γραμμένο γύρω στο 1939, αμέσως μετά τον ισπανικό εμφύλιο, το πιθανότερο στη Γαλλία. Αναδημοσιεύτηκε το 1979: H. Almendros (1979): “Síntesis de la expresión Freinet en España (1930-1938)”. En MOVIMIENTO COOPERATIVO DE ESCUELA POPULAR: La Escuela Moderna en España. Madrid, Zero-ZYX, p.67.
[11] Το μικρό αυτό άρθρο του Αλμέντρος γράφτηκε το 1939 ή λίγο μετά, ίσως στη Γαλλία, μετά τον εμφύλιο, σύμφωνα με μαρτυρία του Φερνάντο Χιμένεθ Μιερ ι Τεράν.
[12] ΣτΜ: Η γνωστή ως «μαύρη διετία» (Σεπτέμβριος 1933 – Φεβρουάριο του 1936) ήταν το διάστημα που κυβέρνησε ένας συνασπισμός της δεξιάς, στο μεσοδιάστημα ανάμεσα στις ριζοσπαστικές κυβερνήσεις της Δεύτερης Δημοκρατίας. Ονομάστηκε «μαύρη», γιατί πάγωσε ή ακύρωσε όλες τις προοδευτικές μεταρρυθμίσεις που είχαν προλάβει να θεσπιστούν τα δύο πρώτα χρόνια του νέου ρεπουμπλικανικού καθεστώτος της αβασίλευτης δημοκρατίας. Η ΔΔ διήρκεσε από το 1931 ως το 1939, στις περιοχές που αντιστάθηκαν μέχρις εσχάτων στα στρατεύματα του Φράνκο, και μέχρι το 1936 στις περιοχές που επικράτησαν οι πραξικοπηματίες εξαρχής και στις περιοχές που κατελάμβαναν σταδιακά κατά τον εμφύλιο.
[13] Δεν υπάρχει αμφίβολα ότι ο Αλμέντρος δεν γνώριζε από πρώτο χέρι ούτε το κίνημα Φρενέ στις Ούρδες ούτε τον Μπάργας, ούτε τι συνέβαινε στα σχολεία του Καμινομορίσκο και της Ουέρτας. Πρέπει να είχε μάθει για τα σχολικά τετράδια, ή να είχε ξεφυλλίσει το τεύχος Ζωή στις Ούρδες, αυτό φαίνεται απ’ τον θαυμασμό του και την πατρότητα (Ούρδες), αλλά είχε μια σύγχυση ως προς το σχολείο προέλευσης, που δεν ήταν του Κασάρ ντε Παλομάρες, κι ακόμη ως προς το όνομα του χωριού, που από λάθος το λέει Κασάλ.
[14] Και ως σήμερα συνεχίζεται η σύγχυση με τα λανθασμένα στοιχεία: F. ZURRIAGA (1979): «El movimiento Freinet en España. Itinerario de la Escuela Moderna». En Cuadernos de Pedagogía, 54, pp 20-22 και M. Carreño et al. (2002): Teorías e instituciones contemporáneas de educación. Madrid, Síntesis, p. 98.
[15] Ο Θουριάγα ακολουθεί τον Αλμέντρος αλλά και τις πληροφορίες του δελτίου Colaboración. Προσθέτει τον Μπάργας αλλά όχι τον δάσκαλο στο Κασάρ ντε Παλομάρες, πράγμα που δείχνει κάτι εσφαλμένο, που θα προσπαθήσω να ξεκαθαρίσω παρακάτω.
[16] Σαν από θαύμα, μετά από τόσα χρόνια μπόρεσα να δω με τα μάτια μου διάφορα τεύχη από τις Ιδέες και Πράξεις, και κάμποσα σκόρπια φύλλα και ένα τεύχος από το Παιδιά, Πουλιά και Λουλούδια. Τα πρώτα, τα είχε φυλάξει για δεκαετίες, όμορφα και νοικοκυρεμένα, ο Χουβένθιο Μαρτίν, δάσκαλος, μακαρίτης πια, που ήταν τότε μικρός μαθητής σ’ εκείνο το σχολείο. Κι ακόμη, μερικά σκόρπια φύλλα είχαν διασωθεί ανάμεσα στα χαρτιά του Χοσέ Μπάργας, που μου τα εμπιστεύτηκαν οι κόρες του Ντολόρες και Πιλάρ. Το τετραδιάκι απ’ τα Παιδιά, Πουλιά και Λουλούδια, βρέθηκε στα χαρτιά του Μαξιμίνο Κάνο, χάρη στην καλοσύνη και προθυμία της κόρης του Αουρόρας.
[17] Αυτό φαίνεται στο έγγραφο που υπέγραψε ως επιθεωρητής, μια εξαιρετική αξιολόγηση για τον Κάνο, το 1933, όταν ο δάσκαλος ζήτησε να μετατεθεί στο Μοντίχο. Αυτό το έγγραφο βρίσκεται στο φάκελο εκκαθάρισης του Κάνο (AGA 32/12346), για τη διαδικασία κάθαρσης, όταν η περιοχή καταλήφθηκε από τους φρανκικούς.
[18] Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, αν διαφωνούσε ο επιθεωρητής με αυτή την πρωτοβουλία, θα ήταν αδύνατο να υλοποιηθεί. Η επιδοκιμασία του υπονοείται. Επίσης, τα πρώτα τυπωμένα τετράδια του σχολείου του Μπάργας, που έφεραν τον τίτλο απλώς Τετράδιο σχολικών εργασιών, ανέγραφαν σε διάφορα σημεία ότι το σχολείο που τα έβγαζε ανήκε στην Παιδαγωγική Υπηρεσία της Διοίκησης για τις Ούρδες, που επικεφαλής της ήταν ο Μαλδονάδο.
[19] Μιλά για μεγάλες προόδους και παραδειγματική συμπεριφορά τα τριάμισι χρόνια της υπηρεσίας του στις Ούρδες και του απονέμει την πιο ρητή κι ανεπιφύλακτη ψήφο εμπιστοσύνης. Τον αποκαλεί μεγάλο δάσκαλο, επισημαίνει την επαγγελματική του επάρκεια, τον ζήλο του στην εκτέλεση των καθηκόντων του, την προσπάθεια να ξεπερνάει τον εαυτό του καθημερινά στο σχολείο, κτλ. (En Huerta, a 2 de junio de 1933. Vº Bº El Inspector Fausto Maldonado [Rubricado]. (AGA 32/12346). Βλ και εικόνα 5 στο παράρτημα εικόνων.
[20] Αξιότιμο φίλο και συνάδελφο τον αποκαλεί, τον συγχαίρει που κατάφερε να πετύχει την μετάθεση που τόσο επιθυμούσε, και εκφράζει τη λύπη του που θα στερηθούν τις υπηρεσίες ενός τέτοιου δασκάλου. (Carta de Fausto Maldonado a José Vargas de 20 de septiembre de 1934. Έγγραφο της οικογένειας Μπάργας).
[21] Έγγραφο της οικογένειας Μπάργας. Περιλαμβάνεται στην προηγούμενη εργασία του καθηγητή Γκαρθία (2004): «Mas noticias sobre el origen de la influencia de Freinet en Las Hurdes durante la II República. Datos sobre el maestro Máximo Cano Gascón». En PAPELES SALAMANTINOS DE EDUCACIÓN 3, pp , 385. Για τον επιθεωρητή Καρίγιο, τοποθετημένο εκείνο τον καιρό στη Μαδρίτη, και την πιθανότητα να είναι αυτός εκείνος που προώθησε την πρωτοβουλία, θα δοθούν πληροφορίες σε άλλη εργασία, αφού μελετηθούν λεπτομερώς οι πιθανές διαδρομές μέσω των οποίων μπορεί να έφτασαν οι τεχνικές Φρενέ στις Ούρδες.
[22] Στο άρθρο σύνταξης της Συνεργασίας, του τεύχους Νοεμβρίου του 1935, έπεσε η ιδέα να κυκλοφορήσουν υπό τον τίτλο Δράσεις και Σχέδια, εκδόσεις με το όνομα Αυτά που λένε τα παιδιά, στο πρότυπο του γαλλικού Infantines. Εκεί έγραφαν: Θέλουμε να δώσουμε στα παιδιά αυθεντική λογοτεχνία των παιδιών. Και τι καλύτερο απ’ το να αφήσουμε τα ίδια να το κάνουν, με τις πολλές τυπωμένες εργασίες τους; Επίσης ανακοίνωναν την πώληση του σχολικού περιοδικού. Σε επόμενα τεύχη ζητούσαν συνεργασίες για να συνεχίσουν την έκδοση.
[23] Υπηρεσιακός φάκελος: Archivo del Ministerio de Hacienda, Clases Pasivas, PM436/58 y PM163/74. Στο εξής acp.
[24] Υπάρχει ένα αφήγημα τυπωμένο στα τετράδια που σώζονται στο σχολείο του Καμινομορίσκο. Είναι του μικρού Ολιβέιρα, γιου του γιατρού στη Φακτορία του Καμινομορίσκο. Περιγράφει το ταξίδι Μαδρίτη – Ούρδες μια ολόκληρη μεγάλη μέρα. Ένα δύσκολο και μακρύ ταξίδι, με στάση μονάχα στην Ταλαβέρα για φαγητό. Μετά, αλλαγή τρένου πριν την Πλασένθια. Αυτοκίνητο ως το Κασάρ ντε Παλομέρο (στις 18 ώρες), και μετά μουλάρια ως το Καμινομορίσκο, μετά από 23 ώρες συνολικά. Βλ και εικόνα 6 στο παράρτημα.
[25] Αλλά η Επιτροπή κάθαρσης (AGA 32/) αποφάνθηκε ότι ήταν πρόσωπο άμεμπτο, υπάκουο στο Εθνικό Κίνημα και γι’ αυτό δε κρίνεται ότι του αξίζει κάποια κύρωση.
[26] Expediente académico AGA 32/09759
[27] Καθώς δεν υπάρχει υπηρεσιακός φάκελος, τα στοιχεία αυτά προκύπτουν από: ένα έγγραφο της Επαρχιακής Διοίκησης της Κάθερες, που βεβαιώνει τις υπηρεσίες του ως αναπληρωτή (Archivo de Clases Pasivas, acp JM550/83), τον ληξίαρχο που έχει μια άδεια διαμονής του νεοαφιχθέντος (1932) και μια μαρτυρία ενός ντόπιου για το φάκελό του κάθαρσης.
[28] Ίδιο με το παραπάνω Expediente de depuración AGA 32/, Archivo General de la Administración.
[29] AGA 32/13211.
[30] Με Βασιλικό Νομοθετικό διάταγμα της 18ης Ιουλίου 1922 ιδρύεται το Βασιλικό Πατρονάτο για τις Ούρδες (Real Patronato de Las Hurdes). Με ΝΔ του Υπουργείου της Κυβέρνησης της Δεύτερης Δημοκρατίας, της 20ής Μαΐου 1931 και Προεδρικό Διάταγμα του 1934, στη θέση του βασιλικού οργανώνεται το Εθνικό Πατρονάτο για τις Ούρδες. Σε αυτό ανήκει η Παιδαγωγική Αποστολή, η υπηρεσία πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης του Πατρονάτου. Τα τυπωμένα σχολικά τετράδια του σχολείου του Μπάργας αναγράφεται ήδη έτσι ένα χρόνο πριν ολοκληρωθούν οι γραφειοκρατικές κυβερνητικές
[31] A. GARCIA MADRID (2004): «Mas noticias sobre el origen de la influencia de Freinet en Las Hurdes durante la IIRepública. Datos sobre el maestro Máximo Cano Gascón». En Papeles Salamantinos de Educación,3, pp. 375-403, 385).
[32] Φάκελος AGA32/9596
[33] Περισσότερα στο άρθρο μου (2004): «Mas noticias sobre el origen de la influencia de Freinet en Las Hurdes durante la II República. Datos sobre el maestro Máximo Cano Gascón». En Papeles Salamantinos de Educación,3, pp. 375-403.
[34] Σε ένα δακτυλογραφημένο έγγραφο στα χαρτιά της οικογένειας Μπάργας, ο νεοδιορισμένος νεαρός δάσκαλος αφηγείται τις περιπέτειες του ταξιδιού στην αγροτική επαρχία Αστούριας και τη ζωή σ’ εκείνο το χωριουδάκι το χαμένο στα βουνά.
[35] ΣτΜ: Ο μισθός του πτυχιούχου δασκάλου και έχοντας περάσει τις οποσιθιόνες (εξετάσεις για διορισμό, σαν το ΑΣΕΠ) ήταν πολύ μικρότερος από των υπόλοιπων δημόσιων υπαλλήλων, και μικρότερος από το μισθό του βιομηχανικού εργάτη και από τις αποδοχές των χειρωνακτών εργατών (7.85 πεσέτες, ενώ το εργατικό ημερομίσθιο ήταν 6.50-11 πεσέτες). Το 1929, δάσκαλος με 21 χρόνια υπηρεσία έπαιρνε ακόμη 3000 μισθό και χρειαζόταν μερικά ακόμη για να πάρει 500 πεσέτες αύξηση. Οι αναπληρωτές έπαιρναν 2.50 πεσέτες την ημέρα (όταν το χαμηλότερο μεροκάματο ανειδίκευτο εργάτη ήταν 5 πεσέτες.) Δεν πληρώνονταν το ίδιο άντρες και γυναίκες, δεν ανέβαιναν βαθμό παρά ελάχιστοι, οι υπόλοιποι παρέμεναν αιωνίως στον πρώτο μισθό, συνταξιοδοτούνταν στα 72, ενώ οι υπόλοιποι δημόσιοι υπάλληλοι στα 69. Δάσκαλος 82 ετών έπαιρνε σύνταξη 980 πεσέτες. Δεν έφταναν ούτε για ψωμί.
[36] Στην Αυτόνομη Κοινότητα Καστίγια – Λα Μάντσα.
[37] M.J.Cluet (1929): “La educación nueva en la práctica. La imprenta en la escuela.” En Revista de Pedagogía, 89, pp. 203-208.
[38] Όταν ετούτη η εργασία είχε πια ολοκληρωθεί, είχα την πληροφορία ότι στη Καμαρένα, ένα χωριό του Τολέδο, κάποιος δάσκαλος, άγνωστος ως τώρα, τύπωσε Το γαλάζιο πουλί, ένα σχολικό τετραδιάκι Φρενέ. Η πληροφορία υπάρχει σε άλλο σχολικό τετράδιο, φυλαγμένο ανάμεσα στα χαρτιά του Κάνο, στο Ζωή των παιδιών, του σχολείου L ́Escola Nacional de nois d ́Avià, στο χωριό Αβιά, στην επαρχία της Βαρκελώνης. Αυτή η πληροφορία δεν θα σήμαινε τίποτα, αν το χωριό Καμαρένα δεν απείχε μόλις 20 χλμ από το Τορίχος και κάτι παραπάνω από το Μπουρουχόν.
[39] Ο Χοσέ Μπάργας έπεισε τον μικρότερο αδερφό του Λουίς, που ήταν εργένης και στο επάγγελμα νοσηλευτής, να τον συνοδεύσει στην περιπέτεια στις Ούρδες. (ΣτΜ: Ο Χοσέ έφυγε μετά από τριάμισι χρόνια, αλλά ο Λουίς έμεινε στις Ούρδες, έκανε οικογένεια και σήμερα υπάρχει εκεί οικογένεια με αυτό το όνομα.)
[40] 20/9/1957. Έγγραφα της οικογένειας του Μπάργας, (εικόνα 7 στο παράρτημα).
[41] ΣτΜ: Τα κτιριακά συγκροτήματα που ονομάζονταν φακτορίες (τρία στην κομάρκα Ούρδες) συστέγαζαν ιατρείο, σχολείο και στρατώνα της εθνοφυλακής (Γουάρδια Θιβίλ).
[42] ΣτΜ: αργότερα, το 2014 μαθαίνουμε περισσότερα για το θέμα, από ένα άρθρο του Χοσέ Μπάργας, μόλις το 1934, στο Δελτίο Εκπαίδευσης της Κάθερες, που μιλάει με έναν υπέροχο τρόπο για την εφαρμογή της τυπογραφίας Φρενέ στο σχολείο. Το βρίσκουμε στην εργασία τού Αντόνιο Γκαρθία και της υποψήφιας διδάκτορα Αντρέα Καταρίνο Γκαρθία: «LA IMPRENTA EN LA ESCUELA», UN DOCUMENTO DE JOSÉ VARGAS GÓMEZ. Más pistas sobre el origen de la experiencia Freinet en las Hurdes, Papeles Salmantinos de Educación, Núm. 18, 2014, Facultad de Educación, Universidad Pontificia de Salamanca
[43] Στο ίδιο έργο με το αμέσως παραπάνω..
[44] Είναι μία από τις τρεις επαρχίες της Αραγονίας (Ουέσκα, ΘαραγόΘα, Τερουέλ).
[45] Σύμφωνα με μαρτυρία τής μεγάλης κόρης του Κάνο, Αουρόρα στον συγγραφέα αυτής της ερευνητικής εργασίας.
[46] Υπηρεσιακός φάκελος ACP PM163/74.
[47] Αρχεία της Διοίκησης για τις Ούρδες δεν έχουν βρεθεί, όπου θα υπήρχαν και τα ετήσια υπομνήματα των δασκάλων, που θα έδιναν πολύτιμες πληροφορίες για τα εκπαιδευτικά θέματα.
[48] Η μεγάλη κόρη του Κάνο, η Αουρόρα, με έδωσε να καταλάβω τους λόγους της απόφασης του πατέρα της το 1930.
